II
STANOVNIŠTVO

Opšte napomene

     Severoistočna Bosna, a naročito uži pojas Posavine na području između reka Bosne, Save i Drine jedan je od najsiromašnijih predela u Bosni i Hercegovini u pogledu arheoloških i arhitektonskih spomenika. Celo ovo područje „ne sadrži gotovo nikakvih tragova života preistorijskog i antičkog čoveka". /1/ Pa ipak, sudeći po raznim arheološkim nalazima naročito u novije vreme, ovi krajevi bili su naseljeni još u preistorijsko doba.
      Istina, život je ovde bio vrlo nestabilan i nesiguran. Sticajem raznih političkih prilika i ratnih pustošenja stanovništvo se nekoliko puta iz osnova smenjivalo ili sasvim propadalo. Uzrok tome je sam geografski položaj, jer je Posavina kao neka vetrometina stalno bila izložena udaru raznih naroda počevši od Gota, Huna i Avara pa sve do Osmanlija.
      Otuda ona praznina i nenaseljenost u plodnoj Posavini u čijim su gustim šumama ponekad jedino plandovali divlja svinja, vuk, jelen, a u srednjem veku tur i zubr./2/
      Zato je severoistočna Bosna usled oskudnih istorijskih izvora i predanja o prošlosti vrlo malo ispitana i proučena. Ako je ranije neko i pisao o njoj, odnosno o etničkoj strukturi stanovništva kao npr. Jeremić, Klajić, Giljferding i drugi, to su bili samo fragmentarni prikazi pa se sve doskora nije ništa znalo o stanovništvu bosanske Posavine iz XVI veka, tj. iz vremena turskih nadiranja u ove krajeve, u tu prazninu uneo je više svetlosti dr Adem Handžić u svojoj studiji „Tuzla i njena okolina u XVI veku"./3/ Koristeći dosad neobjavljenu i nauci manje poznatu građu - turske katastarske teftere i druge izvore, on je pružio obimnu građu za proučavanje te oblasti iz XVI veka.
      Preovlađuje mišljenje da su Turci konačno zauzeli Posavinu posle pada Beograda i Šapca 1521. godine/4/ i da je u predtursko doba ovde živelo isključivo slovensko stanovništvo pravoslavni, rimokatolici i bogumili./5/ Od tada nastaje duži period nemira i krvoprolića u Posavini koju je preko dvesta godina gazila i harala čas turska čas austrijska vojska. Tada su porušene mnoge crkve i manastiri, a i čitava naselja su poplavljena i uništena. Narod je napuštao svoja ognjišta i bežao u druge krajeve kao: Primorje, Hrvatsku, Slavoniju i Bačku./6/ Verovatno je u to vreme uništen i grad Tišnica/7/ koji se spominje u ranijim izvorima, a kome se do danas nije ušlo u trag.
      I dok su turske vlasti u južnim krajevima zvorničkog sandžaka još krajem XV veka naselile novo stanovništvo, dotle je nahija Nenavište tj. područje između reka Save, Bosne i Tinje ostalo još dugo vremena pusto. I 1533. godine u Posavini su bila naseljena samo 4 mesta: varoš grada Gračaca, Bihća Glavica, Koprivnica i Modriča sa svega 49 kuća./8/
      Tek sredinom XVI veka i ovde nastaje period političke i privredne stabilizacije gde turske vlasti koloniziraju novo stanovništvo dovedeno iz Hercegovine i Crne Gore, koji su bili pravoslavne vere. Ovi doseljenici bavili su se pretežno stočarstvom i ratništvom, pa su kao takvi najviše odgovarali turskim osvajačkim planovima. Zato su ih naseljavali u pogranične oblasti i davali izvesne povlastice, tj. imali su status slobodnih stočara među kojima je bilo i sitnih hrišćanskih spahija. Ta povoljna okolnost ubrzavala je naseljavanje opustošene Posavine tako da je 1548. godine ovde već bilo oko 30 manjih naselja sa 436 kuća. Ali kada je Posavina prestala biti pogranična zona i Turcima njihove usluge više nisu bile potrebne, oni izgube svoje ranije privilegije i od slobodnih seljaka stočara postanu obična raja vezana za zemlju. /9/
      Kako je Turska i dalje vodila ratove u Slavoniji, Hrvatskoj i Austriji, ovo novo stanovništvo nije se moglo dugo održati u ovim krajevima pa su nastala česta seljakanja koja su vršena prinudnim putem ili svojevoljno iz ekonomskih razloga./10/ Međutim, kada je 1683. godine izbio bečki rat između Turske i Austrije, ponovo nastane teško stanje za hrišćane u Posavini. Ogorčeni svojim porazom kod Beča Turci su prilikom povlačenja iskaljivali svoj bes nad hrišćanima i za kratko vreme sasvim opustošili Posavinu, koja je vremenom obrasla gustim i neprohodnim šumama. Tada je na hiljade hrišćana sa svojim sveštenicima pobeglo u susedne krajeve. Jedino su ostali pošteđeni gradovi Bijeljina, Zvornik i Gradačac sa manjim brojem muslimanskog življa /11/
      U to vreme nastupile su i gladne godine, naročito 1674, 1690, 1740./12/ kao i česte epidemije kolere i kuge koje su harale i pustošile stanovništvo. Poznatije epidemije bile su 1690, 1731, 1741. godine./13/ Kako je izgledao ceo taj prizor govori franjevački letopisac fra Nikola Lašvanin koji kaže: „Pomri mlogo naroda od glada, a beanja biaše od Save prid vojskom cesarevom; kud god bi se mako ležahu mrtci, nit se kopahu nit imadiaše tko. Jeđahu resu liskovu, s drvja koru, vinovu lozu, pse, mačke. U Sarajevu izidoše dica mater mrtvu. U Banjojluci koga bi obisili, obnoć bi ga gladni ljudi svega izili, a u to vrime paša siciaše i višaše uskoke i raju, koga god bi doveli, i te bi ljudi mrtce sve izili. Davali bismo jist ubogim, al kako bi se najilo te bi i umrlo..."./14/
      Tako je to ostalo sve do 1739. godine kada je između Turske i nemačkog cara Karla VI zaključen mir. Narod je opet počeo naseljavati opustošenu Posavinu i iz osnova podizati nova naselja./15/
      Novo pravoslavno stanovništvo doseljavalo je s juga, iz Starog Vlaha, Polimlja, Gornjeg Podrinja, Hercegovine, Crne Gore i Sedmoro Brda i sa zapada od banjalučkog i travničkog okruga. Rimokatoličko stanovništvo doseljavalo je iz srednje Bosne i Žepča./16/ To je ujedno bila poslednja smena posavskog stanovništva širih razmera.

Strana 1